वेदान्ताचा मोदक आणि दशोपनिषदांची पुष्पे

गणेशोत्सव सुरू झाला की घराघरांत गणरायाची स्थापना होते. आरती, स्तोत्रे, मंत्र, पूजा आणि विविध उपचारांनी गणेशाचे पूजन केले जाते. परंतु संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी गणेशाचे जे स्तवन ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी केले आहे, ते केवळ मंगलाचरण म्हणून वाचून पुढे जाण्यासारखे नाही. त्या स्तवनामध्ये गणेशाच्या रूपकातून ज्ञानेश्वरांनी भारतीय ज्ञानपरंपरेतील अनेक गूढ संकेत अत्यंत सुंदर रीतीने गुंफले आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील गणेशस्तवनात दोन ओव्या विशेष लक्ष वेधून घेतात. एका ओवीत ज्ञानदेव गणेशाच्या हातातील मोदकाला वेदान्ताची उपमा देतात, तर दुसऱ्या ओवीत गणेशाच्या मस्तकावर दशोपनिषदांची सुगंधी पुष्पे शोभत असल्याचे सांगतात.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात—

तरी तर्कु तोचि फरशु । नीतिभेदु अंकुशु ।
वेदांतु तो महारसु । मोदकु मिरवे ॥ ११ ॥

आणि पुढे—

उपरि दशोपनिषदें । जियें उदारें ज्ञानमकरंदे ।
तियें कुसुमें मुगुटीं सुगंधें । शोभती भाळी ॥ १८ ॥

या दोन ओव्यांकडे नीट पाहिले तर गणेशाच्या रूपामध्ये ज्ञानाची एक संपूर्ण परंपराच उभी राहिलेली दिसते. तर्क हा परशु आहे, नीतिभेद हा अंकुश आहे, वेदान्त हा महारस असलेला मोदक आहे आणि दशोपनिषदे ही ज्ञानमकरंदाने भरलेली सुगंधी पुष्पे आहेत.

या रूपकाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी प्रथम एक प्रश्न विचारावा लागतो—वेदान्त म्हणजे नेमके काय?

वेदान्त म्हणजे काय?

‘वेदान्त’ हा शब्द दोन शब्दांनी बनलेला आहे—‘वेद’ आणि ‘अन्त’. ‘अन्त’ म्हणजे शेवट, परंतु येथे त्याचा अर्थ केवळ कालानुक्रमिक शेवट असा नाही. ‘अंत’ म्हणजे परिपूर्णता, अंतिम तात्पर्य किंवा वेदांनी ज्या अंतिम तत्त्वज्ञानाकडे नेले आहे ते असा त्याचा व्यापक अर्थ घेतला जातो.

वेदांच्या कर्मकांड, उपासना आणि विविध ज्ञानपरंपरांमधून मनुष्याला अखेरीस ज्या प्रश्नांकडे वळावे लागते ते प्रश्न वेदान्ताच्या केंद्रस्थानी येतात. मी कोण आहे? हे जग काय आहे? या जगामागे कोणते अंतिम तत्त्व आहे? जीव आणि परमसत्य यांचा संबंध काय आहे? जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती कशी मिळते? असे मूलभूत प्रश्न वेदान्त विचारतो.

वेदान्ताचा केंद्रबिंदू म्हणजे आत्मा, ब्रह्म, जगत् आणि मोक्ष यांचा परस्परसंबंध समजून घेणे. बाह्य जगाचे ज्ञान कितीही वाढले, तरी ‘जाणणारा कोण?’ हा प्रश्न उरतोच. वस्तूंचे ज्ञान मिळवताना त्या वस्तूंना जाणणाऱ्या चैतन्याचा शोध घेणे ही वेदान्ताची दिशा आहे.

म्हणूनच ज्ञानेश्वर माऊली ‘वेदान्त’ या शब्दाला साध्या पदार्थाची उपमा देत नाहीत. ते म्हणतात—“वेदांतु तो महारसु । मोदकु मिरवे”. वेदान्त हा महारस आहे आणि तो मोदकरूपाने गणेशाच्या हातात शोभत आहे.

मोदकाच्या बाह्य आवरणापेक्षा त्याच्या आतील गोड साराला महत्त्व असते. त्याचप्रमाणे शास्त्र, शब्द, तर्क, विधी, आचार यांचा उपयोग साधकाला अंतर्भूत सत्याकडे नेण्यासाठी आहे. त्या सर्वांच्या पलीकडे जे अंतिम तत्त्वज्ञान उलगडते, त्याला ज्ञानदेव ‘महारस’ म्हणतात. त्यामुळे मोदकाचे हे रूपक केवळ काव्यसौंदर्य नाही; त्यामध्ये वेदान्ताच्या सारस्वरूपाकडे निर्देश आहे.

वेदान्ताचा आधार : प्रस्थानत्रयी

वेदान्ताचा विचार एखाद्या एकाच ग्रंथावर आधारलेला नाही. वेदान्ताच्या परंपरेमध्ये तीन प्रमुख ग्रंथसमूहांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यांना प्रस्थानत्रयी असे म्हणतात.

‘प्रस्थान’ म्हणजे मार्गक्रमण किंवा एखाद्या तत्त्वाकडे जाण्याचा आधारभूत मार्ग आणि ‘त्रयी’ म्हणजे तीन. वेदान्ताच्या तत्त्वज्ञानाकडे जाणारे तीन प्रमुख शास्त्रीय आधार म्हणजे प्रस्थानत्रयी.

ही तीन प्रस्थाने अशी आहेत—

उपनिषदे — श्रुतीप्रस्थान
भगवद्गीता — स्मृतिप्रस्थान
ब्रह्मसूत्रे — न्यायप्रस्थान

उपनिषदे ही वेदश्रुतीचा भाग असल्यामुळे त्यांना श्रुतीप्रस्थान म्हटले जाते. भगवद्गीता ही महाभारताचा भाग असून स्मृतिपरंपरेत येते; म्हणून ती स्मृतिप्रस्थान. तर वेदान्तातील विविध उपनिषद्वाक्यांचा तात्त्विक समन्वय आणि त्यांची युक्तिपूर्वक मांडणी करणारी ब्रह्मसूत्रे ही न्यायप्रस्थान म्हणून ओळखली जातात.

या तिन्हींचा परस्परसंबंध अत्यंत सुंदर आहे. उपनिषदांत अंतिम सत्याचे दर्शन आणि त्याविषयीची महत्त्वाची विधाने येतात. भगवद्गीता त्या तत्त्वज्ञानाचा जीवनाशी आणि साधनेशी संबंध जोडते. ब्रह्मसूत्रे उपनिषदांतील विचारांचे सूत्रबद्ध तात्त्विक परीक्षण करतात.

आणि येथे ज्ञानेश्वरीशी एक अतिशय सुंदर संबंध जोडला जातो. भगवद्गीता ही प्रस्थानत्रयीतील एक प्रमुख आधार आहे आणि ज्ञानेश्वरी ही त्याच भगवद्गीतेवरील ज्ञानेश्वरांची अद्वितीय मराठी अनुभूती आहे. त्यामुळे ज्ञानेश्वरीचे वाचन करताना आपण केवळ एका संस्कृत ग्रंथाच्या मराठी भाष्याशी परिचित होत नाही; त्यामागे उभी असलेली उपनिषद्-वेदान्ताची विशाल परंपराही हळूहळू आपल्या लक्षात येते.

मग ही दशोपनिषदे कोणती?

आता आपण ज्ञानेश्वरांच्या अठराव्या ओवीकडे येतो—

उपरि दशोपनिषदें । जियें उदारें ज्ञानमकरंदे ।
तियें कुसुमें मुगुटीं सुगंधें । शोभती भाळी ॥

ज्ञानदेव येथे स्पष्टपणे ‘दशोपनिषदें’ असा शब्द वापरतात. उपनिषदे अनेक आहेत. परंतु वेदान्ताच्या परंपरेमध्ये काही उपनिषदांना विशेष प्रधानता प्राप्त झाली. आदि शंकराचार्यांनी ज्यांवर भाष्ये केली, त्या दहा उपनिषदांचा समूह सामान्यतः दशोपनिषदे किंवा दहा प्रमुख उपनिषदे म्हणून ओळखला जातो.

ही दहा उपनिषदे म्हणजे—

ईश, केन, कठ, प्रश्न, मुंडक, मांडूक्य, तैत्तिरीय, ऐतरेय, छांदोग्य आणि बृहदारण्यक.

प्रत्येक उपनिषदाची मांडणी, शैली आणि विषय वेगळा आहे; परंतु त्यांचा मूलस्वर मनुष्याला बाह्य जगापासून अंतर्मुख करून अंतिम सत्याच्या शोधाकडे नेणारा आहे.

ज्ञानमकरंदाची दहा पुष्पे

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या रूपकाची खरी गंमत येथे सुरू होते. ते केवळ ‘दशोपनिषदे’ एवढेच म्हणत नाहीत. ते या उपनिषदांना “ज्ञानमकरंदे” भरलेली पुष्पे म्हणतात.

‘मकरंद’ म्हणजे फुलातील मधुर सार. फूल पाहताना त्याचा रंग आणि सुगंध जाणवतो; पण त्याच्या अंतरंगातील मकरंद अधिक सूक्ष्म असतो. त्याचप्रमाणे उपनिषदांचे शब्द, कथा, संवाद आणि मंत्र यांच्या पलीकडे त्यांच्यामध्ये दडलेला ज्ञानाचा सार शोधावा लागतो.

ईशोपनिषद जगात राहूनही त्याच्या पलीकडील ईशतत्त्वाचा विचार करायला लावते. त्यामध्ये त्याग, कर्म, आत्मज्ञान आणि ईश्वरदृष्टी यांचा सुंदर संगम दिसतो.

केनोपनिषद एक अत्यंत मूलभूत प्रश्न विचारते—मनाला विचार करायला प्रवृत्त करणारे काय? वाणीला बोलण्याची शक्ती देणारे काय? डोळ्याला पाहण्याची आणि कानाला ऐकण्याची शक्ती देणारे तत्त्व कोणते? ज्ञानेन्द्रियांच्या मागे असलेल्या त्या चैतन्याचा शोध हा त्याचा केंद्रबिंदू आहे.

कठोपनिषद नचिकेता आणि यम यांचा संवाद आहे. मृत्यूच्या दाराशी उभा असलेला एक बालक अमर आत्म्याचे ज्ञान मागतो. श्रेय आणि प्रेय, आत्मा आणि शरीर, मृत्यू आणि अमरत्व यांचा अत्यंत प्रभावी विचार या उपनिषदात येतो.

प्रश्नोपनिषद सहा साधकांनी विचारलेल्या प्रश्नांच्या माध्यमातून प्राण, इंद्रिये, ओंकार, जीव आणि परमसत्य यांसारख्या विषयांचा विचार करते. प्रश्न विचारण्याची पात्रता आणि उत्तरामागील साधना यांचेही येथे महत्त्व आहे.

मुंडकोपनिषद परा आणि अपरा विद्या असा एक अत्यंत महत्त्वाचा भेद सांगते. जगातील विविध विषयांचे ज्ञान आणि त्या सर्वांच्या पलीकडे जाणारे आत्मज्ञान यांच्यातील फरक ती स्पष्ट करते. शेवटी साधकाला त्या अक्षर ब्रह्माच्या शोधाकडे नेले जाते.

मांडूक्योपनिषद आकाराने अतिशय लहान असले तरी तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने अत्यंत गहन आहे. ॐकार आणि जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ती व तुरीय या चैतन्याच्या अवस्थांचा विचार त्यात केला आहे. चेतनेच्या स्वरूपाचा शोध घेणाऱ्या साधकासाठी हे उपनिषद विशेष महत्त्वाचे आहे.

तैत्तिरीयोपनिषद मनुष्याच्या अस्तित्वाकडे पंचकोशांच्या दृष्टिकोनातून पाहते—अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनंदमय. बाह्य देहापासून अंतर्मुख होत आनंदस्वरूप ब्रह्माच्या दिशेने जाणारी ही एक सुंदर अंतःयात्रा आहे.

ऐतरेयोपनिषद आत्मा आणि सृष्टी यांचा संबंध स्पष्ट करते. ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ या महावाक्याद्वारे चैतन्याचे स्वरूप ब्रह्माशी जोडले जाते. जाणिवेचे मूळ स्वरूप काय आहे, हा प्रश्न येथे केंद्रस्थानी येतो.

छांदोग्योपनिषद अत्यंत विस्तृत असून त्यामध्ये अनेक उपासना, दृष्टांत आणि तत्त्वचिंतन आढळते. त्यातील ‘तत्त्वमसि’ हे महावाक्य भारतीय वेदान्तपरंपरेतील अत्यंत प्रसिद्ध विधान आहे. ‘ते तूच आहेस’ या निर्देशातून जीव आणि परमसत्याच्या संबंधाचा विचार केला जातो.

बृहदारण्यकोपनिषद हे सर्वांत विस्तृत आणि गहन उपनिषदांपैकी एक आहे. याज्ञवल्क्याचे संवाद, आत्मविद्या, ‘नेति नेति’चा विचार आणि आत्मस्वरूपाचा शोध यामुळे त्याचे वेदान्तपरंपरेत अनन्यसाधारण स्थान आहे.

ही दहा उपनिषदे वेगवेगळ्या दिशांनी साधकाला एकाच अंतिम प्रश्नाकडे नेतात—स्वतःचे खरे स्वरूप काय आहे?

मोदक आणि पुष्पे

आता पुन्हा एकदा गणेशाच्या रूपाकडे पाहूया.

गणेशाच्या एका हातात वेदान्ताचा महारस असलेला मोदक आहे आणि मस्तकावर ज्ञानमकरंदाने भरलेली दशोपनिषदांची पुष्पे आहेत.

ही प्रतिमा अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. वेदान्ताचा हा महारस हातातील मोदकासारखा आहे—साधकाने तो आत्मसात करावा, अनुभवावा. आणि त्या साराकडे नेणारी, त्याची अनुभूती देणारी ज्ञानपरंपरा गणेशाच्या मस्तकावर सुगंधी पुष्पांप्रमाणे विराजमान आहे.

ज्ञानेश्वरांनी गणेशाचे वर्णन करताना तर्क, नीती, वेदान्त आणि उपनिषदे यांना एकाच रूपामध्ये स्थान दिले आहे. म्हणजेच भक्ती आणि ज्ञान, उपासना आणि तत्त्वचिंतन, शास्त्र आणि अनुभव यांच्यामध्ये विरोध नसून त्यांचा एक अंतःसंबंध आहे, अशीच ही प्रतिमा सूचित करते.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीलाच हा संकेत मिळणे विशेष लक्षणीय आहे. कारण पुढे ज्ञानेश्वर भगवद्गीतेचे निरूपण करणार आहेत. गीता ही प्रस्थानत्रयीतील एक आधारभूत ग्रंथ आहे. तिच्यामागे उपनिषदांची परंपरा आहे. आणि त्या सर्वांच्या केंद्रस्थानी आत्मविद्या आणि परमसत्याचा शोध आहे.

ज्ञानेश्वरी वाचताना हा संदर्भ का महत्त्वाचा?

ज्ञानेश्वरीला आपण अनेक प्रकारे वाचू शकतो. ती भक्तीने वाचता येते, काव्य म्हणून वाचता येते, योगमार्गाच्या दृष्टीने वाचता येते किंवा भगवद्गीतेचे भाष्य म्हणून अभ्यासता येते. पण तिच्या प्रारंभीच्या काही ओव्यांकडे बारकाईने पाहिले तर ज्ञानेश्वरांची दृष्टी किती व्यापक होती याची कल्पना येते.

गणेशस्तवनातच वेदान्त आणि दशोपनिषदांचा संकेत देऊन ज्ञानदेव जणू पुढील निरूपणाची पार्श्वभूमी तयार करतात. म्हणून ज्ञानेश्वरीतील प्रत्येक ओवी ही केवळ मराठी भाषेतील सुंदर काव्यपंक्ती म्हणून न वाचता, तिच्यामागे उभी असलेली ज्ञानपरंपरा लक्षात घेऊन वाचली तर तिचे अनेक नवे अर्थ उलगडू शकतात.

ज्ञानदेवांनी वेदान्ताला ‘महारस’ म्हटले आहे. आणि दशोपनिषदांना ‘ज्ञानमकरंदाने’ भरलेली पुष्पे म्हटले आहे. या दोन रूपकांमध्ये एक विलक्षण साम्य आहे—दोन्ही ठिकाणी सार महत्त्वाचे आहे.

फुलाचा खरा उपयोग केवळ त्याच्या बाह्य सौंदर्यात नाही; त्याच्या मकरंदात आहे. त्याचप्रमाणे शास्त्राचा खरा उपयोग केवळ शब्दसंग्रह, पाठांतर किंवा वादविवादात नाही; त्या शब्दांनी ज्या सत्याकडे निर्देश केला आहे, त्याच्या अनुभूतीत आहे.

शेवटी पुन्हा गणरायाकडे

गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने आपण गणरायाची मूर्ती पाहतो. त्यांच्या हातातील मोदक पाहतो. मस्तकावरील मुकुट पाहतो. परंतु ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने त्या मोदकात वेदान्ताचा महारस आहे आणि त्या मुकुटात दशोपनिषदांची ज्ञानमकरंदयुक्त पुष्पे आहेत.

म्हणूनच ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभीचे हे गणेशस्तवन केवळ देवाच्या रूपाचे वर्णन राहत नाही. ते भारतीय ज्ञानपरंपरेचे एक सुंदर सांकेतिक चित्र बनते.

हातात वेदान्ताचा मोदक, मस्तकी दशोपनिषदांची पुष्पे आणि अंतःकरणात ज्ञानाचा प्रकाश—असा ज्ञानेश्वरांनी उभा केलेला गणराय पाहिला, तर गणेशस्तवनाकडे पाहण्याची आपली दृष्टीच बदलून जाते.

या गणेशोत्सवात गणरायाचे पूजन करताना कदाचित ज्ञानदेवांची ही प्रतिमाही मनात ठेवता येईल—हाती असलेला मोदक आपल्याला वेदान्ताच्या साराची आठवण करून देईल आणि मस्तकीची पुष्पे उपनिषदांतील ज्ञानमकरंदाची.

आणि मग गणेशदर्शन केवळ डोळ्यांनी केलेले दर्शन न राहता, ज्ञानाच्या दिशेने अंतर्मुख होण्याचे निमित्त ठरेल.

तूर्तास इतकेच. तुमचा संकल्प स्पष्ट असो आणि मन शांत. या मनःपूर्वक सदिच्छेसह, मी लेखणीला विराम देतो आणि पुन्हा मौनाच्या अथांगतेत विलीन होतो.

प्रिय वाचकांनो,
गेल्या अनेक वर्षांपासून आम्ही आमच्या वेब साईटवर योग-अध्यात्म विषयक लेखन प्रकाशित करत आहोत. हे लेखन अन्यत्र वापरण्याची किंवा पुनर्मुद्रित करण्याची कोणालाही परवानगी दिलेली नाही. तरीही काही लोकांनी आमचे लेखन फेसबुक, व्हॉटसअॅप, ब्लॉग इत्यादी माध्यमांतून मूळ लेखकाचे नाव व स्रोत न देता प्रकाशित केले आहे. काहींनी तर ते स्वतःच्या नावे प्रसिद्ध केले आहे—हे साहित्यचौर्य निंदनीय आणि खेदजनक आहे. भारतीय कायदा योग्य वेळी कार्य करेलच, पण आम्ही आमच्या सुजाण वाचकांना विनंती करतो की त्यांनी अशा साहित्य चोरांपासून सावध रहावे. अशा व्यक्तींशी आमचा कोणताही संबंध नाही. ही वेब साईट हे आमचे लेखन प्रकाशित होण्याचे एकमेव अधिकृत माध्यम आहे.
धन्यवाद.
— वेब टीम